Waarom sta je 's ochtends op om naar je werk te gaan? Voor de één is het antwoord eenvoudig: er moet geld verdiend worden. Een ander haalt veel voldoening uit collega's, vindt het prettig om ergens goed in te worden of krijgt energie van het gevoel iets voor anderen te betekenen. Vaak spelen verschillende redenen tegelijkertijd een rol. En die redenen kunnen gedurende een loopbaan behoorlijk veranderen.
Het Japanse begrip ikigai gaat over datgene wat het leven waarde en betekenis geeft. Het woord wordt vaak vrij vertaald als een reden om 's ochtends op te staan, hoewel die vertaling het begrip wat versimpelt. Ikigai kan verbonden zijn aan werk, maar hoeft dat zeker niet te zijn. Familie, vriendschap, een hobby, zorgen voor anderen, iets leren of simpelweg genieten van dagelijkse bezigheden kunnen eveneens bijdragen aan het gevoel dat het leven de moeite waard is.
Dat maakt ikigai interessant voor persoonlijke ontwikkeling. De vraag naar wat betekenis geeft, helpt om bewuster te kijken naar de keuzes die je maakt en de manier waarop je je tijd besteedt. Ook op het werk kan dat waardevol zijn. Misschien ontdek je dat je veel energie krijgt van een klein onderdeel van je functie waar je nauwelijks bij stilstaat, terwijl andere werkzaamheden structureel energie kosten.
Ikigai hoeft daarbij geen groot levensdoel te zijn. Juist dat idee kan onnodige druk veroorzaken. Je hoeft niet één allesomvattende missie te ontdekken voordat je betekenisvol kunt leven. Soms zit ikigai verrassend dichtbij.
Wat betekent ikigai?
Het Japanse woord ikigai bestaat grofweg uit begrippen die verwijzen naar leven en waarde of datgene wat de moeite waard is. Het gaat om wat iemand een gevoel van betekenis, voldoening of levensvreugde geeft.
Dat kan iets groots zijn. Iemand kan zich sterk verbonden voelen met zijn beroep en het idee hebben dat hij daarmee een belangrijke bijdrage levert.
Het kan ook veel kleiner zijn.
Een docent kan genieten van het moment waarop een student ineens begrijpt wat hij probeert uit te leggen. Een leidinggevende kan voldoening halen uit het zien groeien van een medewerker. Een programmeur kan plezier beleven aan het oplossen van een ingewikkeld probleem.
De betekenis zit dan in concrete ervaringen.
Dat is een belangrijk uitgangspunt wanneer je ikigai wilt gebruiken voor persoonlijke ontwikkeling. Zoek niet meteen naar het antwoord op de enorme vraag wat jouw levensdoel is. Onderzoek eerst welke momenten je leven en werk waarde geven.
De bekende vier cirkels van ikigai
Wie online naar ikigai zoekt, komt vrijwel zeker een bekend diagram tegen met vier overlappende cirkels. Daarin staan wat je leuk vindt, waar je goed in bent, wat de wereld nodig heeft en waarvoor je betaald kunt worden. In het midden staat vervolgens ikigai.
Het is een aantrekkelijk model en het kan nuttige vragen oproepen.
Toch is er een belangrijke kanttekening. Dit diagram is geen traditioneel Japans model van ikigai. Het ontstond uit een westerse combinatie van verschillende ideeën over werk, roeping en zingeving en werd later aan het Japanse begrip gekoppeld.
Dat betekent niet dat je het diagram moet weggooien. De vier vragen kunnen prima helpen om over je loopbaan na te denken.
Het betekent wel dat ikigai breder is dan de perfecte baan op het snijpunt van vier cirkels.
Je hoeft dus geen werk te vinden waarin passie, talent, maatschappelijke behoefte en inkomen perfect samenvallen om ikigai te ervaren.
Ikigai hoeft niet je beroep te zijn
Voor mensen die bezig zijn met persoonlijke ontwikkeling is dit misschien een geruststellende gedachte.
In onze cultuur wordt veel betekenis aan werk gekoppeld. Je moet iets doen wat bij je past, je talenten benutten en liefst ook nog maatschappelijke impact maken.
Dat kan inspirerend zijn.
Het kan ook druk geven.
Niet iedereen hoeft zijn volledige identiteit uit zijn beroep te halen. Misschien vind je je werk interessant en prettig, terwijl je diepste gevoel van betekenis uit je gezin, vrijwilligerswerk, muziek of sport komt.
Daar is weinig mis mee.
Werk kan een bron van ikigai zijn zonder dat het jouw volledige ikigai hoeft te vormen.
Betekenis op de werkvloer
Toch is werk voor veel mensen een belangrijke plek om naar ikigai te kijken. We besteden er immers een groot deel van onze tijd.
Betekenis ontstaat daarbij lang niet altijd uit de officiële functiebeschrijving.
Stel dat iemand werkt als projectmanager. Op papier bestaat zijn werk uit plannen, budgetten bewaken en stakeholders afstemmen. Wanneer je hem vraagt welke momenten hem het meeste voldoening geven, vertelt hij misschien over jonge collega's die hij begeleidt.
Daar zit interessante informatie.
Misschien is ontwikkelen van anderen voor hem belangrijker dan hij zelf dacht.
Een kleine verschuiving in werkzaamheden kan dan al verschil maken. Hij hoeft niet onmiddellijk van baan te veranderen. Misschien kan hij vaker nieuwe collega's begeleiden of een rol krijgen in interne ontwikkeling.
Zo wordt ikigai praktisch.
Let op momenten waarop je energie krijgt
Wanneer mensen nadenken over hun loopbaan, beginnen ze vaak met functies.
Wil ik manager worden? Wil ik zelfstandig ondernemer worden? Wil ik naar een andere organisatie?
Dat zijn grote vragen.
Voor ikigai kan het interessanter zijn om kleiner te beginnen.
Op welke momenten tijdens een werkweek merk je dat je volledig betrokken bent? Wanneer vliegt de tijd voorbij? Over welke werkzaamheden praat je enthousiast wanneer iemand vraagt hoe je dag was?
Dat zijn aanwijzingen.
Misschien krijg je energie van complexe problemen oplossen. Misschien van mensen verbinden, iets creëren, orde aanbrengen of iemand iets leren.
Door die momenten te verzamelen ontstaat langzaam een patroon.
Kijk ook naar wat je leegtrekt
Betekenis wordt soms duidelijker wanneer je kijkt naar het tegenovergestelde.
Welke werkzaamheden kosten structureel veel energie?
Daarbij gaat het niet om taken die toevallig vervelend zijn. Iedere functie bevat werkzaamheden die je liever overslaat.
Interessanter zijn activiteiten waarbij je merkt dat er structureel weinig aansluiting is.
Een medewerker kan bijvoorbeeld uitstekend zijn in administratieve controle en daar toch weinig voldoening uit halen. Omdat hij er goed in is, krijgt hij steeds meer van hetzelfde werk.
Dat gebeurt vaker dan je zou denken.
Goed ergens in zijn betekent niet automatisch dat je er betekenis uit haalt.
Waar je goed in bent
Hier is het bekende viercirkelmodel wel nuttig.
Mensen halen vaak voldoening uit activiteiten waarin ze merken dat ze competent zijn. Een vaardigheid beheersen geeft vertrouwen en maakt het mogelijk om een bijdrage te leveren.
Toch kijken we vaak vrij beperkt naar talent.
We denken aan formele vaardigheden zoals presenteren, analyseren of organiseren.
Maar misschien ben jij degene bij wie collega's altijd aankloppen wanneer er gedoe in het team is. Misschien kun je ingewikkelde informatie uitzonderlijk eenvoudig uitleggen. Misschien zie je snel verbanden die anderen missen.
Ook dat zijn kwaliteiten.
Door te kijken naar situaties waarin anderen vanzelf jouw hulp zoeken, krijg je vaak interessante informatie over wat je goed kunt.
Waar je plezier aan beleeft
Een tweede vraag is wat je graag doet.
Dat lijkt eenvoudig, maar veel volwassenen vinden het verrassend moeilijk om te beantwoorden.
We zijn gewend geraakt aan wat moet.
Agenda's, verantwoordelijkheden en verwachtingen bepalen een groot deel van de dag. Daardoor verdwijnt de vraag waar je werkelijk plezier aan beleeft gemakkelijk naar de achtergrond.
Je kunt daarom kijken naar nieuwsgierigheid.
Over welke onderwerpen lees je uit jezelf? Welke gesprekken zoek je graag op? Waar zou je beter in willen worden, zelfs wanneer niemand dat van je verlangt?
Nieuwsgierigheid kan een bruikbare aanwijzing zijn voor wat intrinsiek aantrekkelijk voelt.
Waar anderen iets aan hebben
Betekenis ontstaat vaak in relatie tot andere mensen.
Dat hoeft geen enorme maatschappelijke bijdrage te zijn.
Een administratief medewerker kan betekenis ervaren doordat collega's op zijn nauwkeurigheid kunnen vertrouwen. Een planner kan voldoening halen uit het oplossen van problemen waardoor anderen hun werk kunnen doen. Een leidinggevende kan betekenis vinden in het creëren van een omgeving waarin medewerkers zich ontwikkelen.
De vraag wat de wereld nodig heeft klinkt daardoor misschien groter dan nodig.
Je kunt ook vragen wie er iets aan jouw werk heeft.
En wat jouw bijdrage voor die persoon mogelijk maakt.
Daarmee wordt betekenis veel concreter.
Geld hoort ook bij werk
Bij loopbaanontwikkeling is het verleidelijk om zingeving heel idealistisch te benaderen.
Maar werk heeft ook een economische functie.
Mensen hebben inkomen nodig en financiële zekerheid beïnvloedt welzijn. Een baan die fantastisch aansluit bij je interesses maar onvoldoende inkomen oplevert, kan daardoor alsnog veel stress veroorzaken.
Daarom kan de vraag waarvoor mensen bereid zijn te betalen wel degelijk nuttig zijn.
Je hoeft betekenis en geld niet tegenover elkaar te zetten.
De praktische vraag is eerder welke combinatie voor jouw leven werkt.
Ikigai en persoonlijke waarden
Ikigai raakt sterk aan persoonlijke waarden.
Waarden beschrijven wat je belangrijk vindt in de manier waarop je wilt leven en werken. Denk bijvoorbeeld aan vrijheid, verbinding, ontwikkeling, creativiteit, stabiliteit of bijdrage.
Wanneer je dagelijks gedrag weinig ruimte geeft aan waarden die voor jou belangrijk zijn, kan werk leeg gaan voelen.
Stel dat autonomie heel belangrijk voor je is, maar je functie bestaat uit het strikt uitvoeren van instructies. Misschien is het werk inhoudelijk interessant, maar ontbreekt toch iets.
Iemand anders kan dezelfde functie juist prettig vinden omdat duidelijkheid en stabiliteit voor hem belangrijk zijn.
Daarom is betekenis persoonlijk.
Ikigai en gedragsverandering
Alleen ontdekken wat belangrijk voor je is, verandert nog weinig.
Je kunt weten dat ontwikkeling belangrijk is en toch iedere avond gedachteloos op de bank belanden. Je kunt verbinding belangrijk vinden en toch wekenlang geen tijd maken voor mensen die belangrijk voor je zijn.
Daarom wordt ikigai interessant wanneer je het vertaalt naar gedrag.
Stel dat je ontdekt dat je veel voldoening haalt uit het begeleiden van anderen.
Dan kun je jezelf afvragen waar dat deze maand zichtbaar wordt.
Misschien plan je iedere twee weken tijd met een junior collega. Misschien bied je aan om iemand te begeleiden tijdens een nieuw project.
Betekenis krijgt pas vorm wanneer ze terugkomt in je agenda.
Grote veranderingen zijn lang niet altijd nodig
Wanneer mensen ontdekken dat hun werk onvoldoende voldoening geeft, denken ze snel aan een andere baan.
Soms is dat inderdaad de juiste conclusie.
Maar vaak bestaat er binnen de huidige situatie meer speelruimte dan gedacht.
Je kunt taken anders verdelen, een nieuw project oppakken, collega's begeleiden, meer verantwoordelijkheid nemen of juist bepaalde werkzaamheden afbouwen.
Binnen onderzoek naar werk wordt het actief aanpassen van onderdelen van je functie ook wel job crafting genoemd.
Dat sluit mooi aan bij ikigai.
Je onderzoekt welke elementen betekenis geven en probeert daar bewust iets meer ruimte voor te creëren.
Een voorbeeld van job crafting
Stel dat een medewerker op een financiële afdeling werkt. Hij vindt cijfers interessant, maar merkt dat weken vol rapportages hem weinig energie geven.
Tijdens gesprekken met collega's merkt hij iets anders.
Hij vindt het geweldig om financiële informatie begrijpelijk te maken voor mensen die weinig met cijfers hebben.
Dat hoeft niet direct tot een carrièreswitch te leiden.
Misschien kan hij vaker presentaties verzorgen, interne workshops geven of betrokken worden bij projecten waarin financiële informatie naar andere afdelingen vertaald moet worden.
De functie verandert maar een beetje.
De ervaring van het werk kan behoorlijk veranderen.
Ikigai en stress
Betekenis kan ook invloed hebben op de manier waarop mensen werkdruk ervaren.
Een zware taak waar je het nut van inziet, kan anders voelen dan een even zware taak die zinloos lijkt.
Dat betekent natuurlijk niet dat betekenis overbelasting oplost. Wie structureel te veel werk heeft, heeft geen ikigai-oefening nodig om nog harder door te kunnen gaan.
Wel kan het helpen om onderscheid te maken tussen vermoeidheid door inspanning en leegte door gebrek aan betekenis.
Dat zijn verschillende problemen.
Bij het eerste kan herstel nodig zijn. Bij het tweede is het interessant om te onderzoeken waar de verbinding met betekenis verdwenen is.
Pas op voor de zoektocht naar één grote passie
Een risico bij ikigai is dat mensen denken dat ergens één perfecte passie verborgen ligt die ontdekt moet worden.
Dat kan juist verlammend werken.
Je wacht op zekerheid voordat je iets probeert.
In werkelijkheid ontstaat betekenis vaak tijdens het doen. Je probeert iets, ontdekt dat het je energie geeft en gaat er meer mee doen.
Daarom is experimenteren vaak nuttiger dan eindeloos nadenken.
Je hoeft niet te weten wat je de komende twintig jaar wilt.
Je kunt onderzoeken waar je de komende drie maanden meer ruimte aan wilt geven.
Betekenis kan gedurende je leven veranderen
Wat je op je vijfentwintigste belangrijk vindt, hoeft op je vijfenveertigste niet hetzelfde te zijn.
In een bepaalde levensfase kan ambitie veel betekenis geven. Later worden autonomie, familie of het begeleiden van anderen misschien belangrijker.
Dat betekent niet dat je eerdere keuzes verkeerd waren.
Mensen veranderen.
Daarom is ikigai geen vraag die je één keer beantwoordt en daarna kunt afvinken.
Het is nuttiger om af en toe opnieuw te onderzoeken waar je energie, betrokkenheid en betekenis uit haalt.
Ikigai voor leidinggevenden
Ook voor leidinggevenden kan het begrip interessant zijn, vooral wanneer zij medewerkers willen helpen nadenken over motivatie en ontwikkeling.
Dat betekent niet dat een manager de ikigai van iedere medewerker moet gaan ontdekken.
Wel kun je vragen stellen die het gesprek verdiepen.
Welke onderdelen van je werk geven je de meeste voldoening? Wanneer heb je het gevoel dat je echt iets toevoegt? Waar zou je meer van willen doen? Welke kwaliteiten gebruik je momenteel te weinig?
Dit soort vragen kunnen interessante informatie opleveren over motivatie.
Soms blijkt dat een medewerker helemaal geen grote promotie nodig heeft.
Hij wil vooral ander werk binnen dezelfde functie.
Kijk naar waar iemand vanzelf verantwoordelijkheid neemt
Leidinggevenden kunnen ook observeren.
Waar neemt iemand uit zichzelf initiatief? Welke taken pakt een medewerker op zonder dat daar veel aansporing voor nodig is? Waar praat iemand enthousiast over?
Dat gedrag kan aanwijzingen geven over wat iemand belangrijk vindt.
Een medewerker die steeds nieuwe collega's helpt, heeft misschien plezier in begeleiden. Iemand die spontaan processen probeert te verbeteren, krijgt mogelijk energie van optimaliseren.
Een coachende leidinggevende kan dat bespreekbaar maken.
Niet door conclusies te trekken, maar door nieuwsgierig te vragen wat iemand daar aantrekkelijk aan vindt.
Geef betekenis niet voor iemand anders
Een valkuil voor leidinggevenden is dat zij gaan vertellen waarom iemands werk betekenisvol is.
“Je moet beseffen hoeveel impact jouw werk heeft.”
Dat kan goed bedoeld zijn.
Maar betekenis laat zich moeilijk opleggen.
Wat voor de leidinggevende waardevol voelt, hoeft voor de medewerker niet hetzelfde te betekenen.
Daarom werkt vragen meestal beter dan overtuigen.
Welke momenten in je werk voelen voor jou waardevol? Waar ben je trots op? Welke bijdrage zou je vaker willen leveren?
De medewerker ontdekt dan zelf waar betekenis zit.
Onderzoek je eigen werkweek
Wie ikigai praktisch wil toepassen, kan beginnen met observeren in plaats van grote conclusies trekken.
Kijk gedurende een paar weken naar momenten waarop je energie krijgt en momenten waarop je energie verliest.
Let vooral op de activiteit zelf.
Wat was je aan het doen? Met wie werkte je? Welke kwaliteit gebruikte je? Voor wie had het resultaat waarde?
Na verloop van tijd kunnen patronen zichtbaar worden.
Misschien ontdek je dat je vooral energie krijgt van creëren, oplossen, helpen, leren, organiseren of verbinden.
Dat geeft veel meer informatie dan simpelweg zeggen dat je je baan leuk of niet leuk vindt.
Kijk vervolgens naar je agenda
Wanneer je eenmaal weet wat betekenis geeft, komt een confronterende vraag.
Hoeveel ruimte krijgt dat momenteel in je week?
Iemand kan ontwikkeling heel belangrijk vinden en ontdekken dat er al maanden geen tijd voor leren in zijn agenda staat. Een leidinggevende kan zeggen dat het begeleiden van medewerkers het mooiste onderdeel van zijn functie is, terwijl vrijwel al zijn tijd naar operationele problemen gaat.
Daar zit vaak een verschil tussen intentie en werkelijkheid.
Dat verschil hoeft niet direct opgelost te worden.
Maar het is wel nuttig om het te zien.
Maak één kleine verschuiving
De volgende stap hoeft geen nieuwe carrière te zijn.
Kies één onderdeel waarvan je meer wilt en onderzoek hoe je daar iets meer ruimte voor kunt maken.
Misschien wil je vaker samenwerken, meer leren of meer direct contact hebben met klanten.
Maak die wens concreet.
Een uur per week kan al voldoende zijn om iets te veranderen.
Hetzelfde geldt voor activiteiten die structureel energie kosten. Misschien kun je een taak anders organiseren, automatiseren, delen of bespreken.
Kleine verschuivingen zijn vaak realistischer dan grote voornemens.
Experimenteer voordat je grote beslissingen neemt
Wanneer je vermoedt dat een andere richting beter bij je past, probeer die richting dan eerst in kleine vorm.
Iemand die denkt dat hij graag leiding wil geven, kan beginnen met het begeleiden van een projectgroep. Iemand die overweegt trainer te worden, kan eerst een interne workshop verzorgen.
Zo verzamel je echte ervaring.
Dat is veel waardevoller dan uitsluitend fantaseren over hoe een andere rol zou voelen.
Soms bevestigt zo'n experiment je vermoeden.
Soms ontdek je dat je vooral één onderdeel aantrekkelijk vond.
Beide uitkomsten zijn nuttig.
Tot slot
Ikigai gaat over wat het leven waarde en betekenis geeft. Dat kan werk zijn, maar het kan evengoed zitten in relaties, leren, zorgen, creëren, hobby's of kleine dagelijkse ervaringen. Het bekende diagram met vier cirkels kan interessante loopbaanvragen opleveren, maar het is verstandig om ikigai breder te bekijken dan de zoektocht naar één perfecte baan waarin alles samenvalt.
Voor persoonlijke ontwikkeling begint de praktische waarde vooral bij observeren. Kijk naar momenten waarop je energie krijgt, naar activiteiten waarin je kwaliteiten tot hun recht komen en naar situaties waarin je het gevoel hebt dat jouw bijdrage ergens toe doet. Onderzoek ook welke werkzaamheden structureel veel energie vragen en of daar iets in te veranderen valt.
Vertaal die inzichten vervolgens naar je dagelijks gedrag. Maak ruimte in je agenda voor iets wat je belangrijk vindt, experimenteer met een andere taak of bespreek hoe je werkzaamheden beter kunnen aansluiten bij waar je energie van krijgt. Je hoeft daarvoor niet meteen je hele leven opnieuw in te richten.
Voor leidinggevenden biedt ikigai vooral een ingang voor goede ontwikkelgesprekken. Vraag medewerkers waar zij voldoening uit halen, welke kwaliteiten zij vaker zouden willen gebruiken en welke onderdelen van hun werk voor hen betekenis hebben. Luister naar het antwoord zonder alvast te bepalen wat iemand zou moeten willen.
Zo wordt ikigai geen zoektocht naar één magisch levensdoel. Het wordt een manier om regelmatig te onderzoeken wat je leven en werk de moeite waard maakt en of daar in je dagelijkse keuzes voldoende ruimte voor is. Soms vraagt dat om een grote verandering, maar veel vaker begint het met een kleine verschuiving richting iets waarvan je eigenlijk al wist dat het belangrijk voor je was.
Sanne Kiljan
