drie krachten die volgens Freud ons gedrag beïnvloeden
Soms wil je iets meteen doen, terwijl een ander deel van jezelf zegt dat het onverstandig is. Je wilt tijdens een vergadering scherp reageren op een irritante opmerking, maar houdt jezelf in omdat je weet dat de relatie belangrijk is. Je wilt na een lange werkdag niets meer doen, terwijl je tegelijkertijd vindt dat je eigenlijk nog iets moet afmaken. Dat soort innerlijke spanning is voor veel mensen herkenbaar.
Sigmund Freud probeerde dit soort conflicten te begrijpen met zijn theorie over het id, ego en superego. Volgens Freud bestaat onze persoonlijkheid uit drie verschillende psychische krachten die ieder een andere richting op trekken. Het id zoekt directe bevrediging. Het superego vertegenwoordigt normen, regels en idealen. Het ego probeert tussen die twee te bemiddelen en tegelijkertijd rekening te houden met de werkelijkheid.
De theorie is inmiddels meer dan honderd jaar oud en veel onderdelen van Freuds werk worden binnen de moderne psychologie kritisch bekeken. Het model is dus geen wetenschappelijk bewezen blauwdruk van de persoonlijkheid. Toch wordt het nog steeds veel gebruikt als denkkader, juist omdat het op een toegankelijke manier laat zien hoe innerlijke conflicten kunnen ontstaan.
Voor mensen die bezig zijn met persoonlijke ontwikkeling kan dat waardevol zijn. Ook leidinggevenden die geïnteresseerd zijn in coachend leidinggeven kunnen er iets aan hebben, omdat gedrag soms beter te begrijpen wordt wanneer je kijkt naar de spanning tussen impuls, norm en realiteit.
Wie was Freud en waar komt dit model vandaan?
Sigmund Freud was een Oostenrijkse arts en grondlegger van de psychoanalyse. Hij ontwikkelde aan het einde van de negentiende en het begin van de twintigste eeuw verschillende theorieën over menselijk gedrag, motivatie en het onbewuste.
Een belangrijk uitgangspunt van Freud was dat mensen lang niet volledig bewust zijn van de krachten die hun gedrag beïnvloeden. Volgens hem spelen onbewuste verlangens, angsten en conflicten een grote rol.
Later werkte hij dit uit in het structurele model van de persoonlijkheid, waarin hij onderscheid maakte tussen id, ego en superego.
Deze drie delen moet je niet zien als letterlijke gebieden in het brein. Het zijn theoretische begrippen waarmee Freud psychologische processen probeerde te beschrijven.
Dat onderscheid is belangrijk. Het id zit dus niet ergens onderin je hersenen en het superego niet bovenin. Het zijn metaforen voor verschillende soorten impulsen en regulatie.
Het id: directe behoeftebevrediging
Het id is volgens Freud het oudste en meest impulsieve deel van de persoonlijkheid. Het volgt wat hij het lustprincipe noemde. Dat betekent dat het id vooral gericht is op directe bevrediging van behoeften en het vermijden van ongemak.
Het id denkt niet vooruit. Het houdt geen rekening met sociale regels, lange termijn gevolgen of de belangen van anderen. Het wil wat het wil, en het liefst meteen.
Dat herken je misschien in kleine dagelijkse momenten. Je wilt na een vervelende mail direct iets terugsturen. Je wilt stoppen met een lastige taak omdat je er geen zin meer in hebt. Je wilt tijdens een discussie iets zeggen waarvan je weet dat het scherp zal aankomen.
Volgens Freud komt die impuls voor een belangrijk deel uit het id.
Dat maakt het id niet automatisch slecht. Impulsen geven ook energie, verlangen en richting. Zonder behoefte en drift zou er weinig beweging zijn.
Het probleem ontstaat wanneer iemand iedere impuls direct omzet in gedrag.
Het superego: normen, regels en idealen
Het superego vormt volgens Freud het morele deel van de persoonlijkheid. Het bevat normen, waarden, idealen en verwachtingen die mensen in de loop van hun ontwikkeling hebben geïnternaliseerd.
Je kunt het zien als de stem die zegt wat hoort en wat niet hoort.
Het superego kan bijvoorbeeld zeggen dat je altijd professioneel moet blijven, dat je hard moet werken of dat je niemand teleur mag stellen. Die normen kunnen behulpzaam zijn, omdat ze richting geven aan gedrag.
Tegelijkertijd kan het superego ook streng worden.
Mensen met hoge interne standaarden kunnen voortdurend het gevoel hebben dat ze tekortschieten. Ze vinden dat ze altijd productief moeten zijn, altijd rustig moeten blijven of nooit fouten mogen maken.
Dan wordt de innerlijke norm zwaarder dan de situatie eigenlijk vraagt.
Voor persoonlijke ontwikkeling is dit een interessant punt. Soms komt stress namelijk minder uit de omstandigheden zelf en meer uit de eisen die iemand zichzelf oplegt.
Het ego: bemiddelen tussen impuls, norm en werkelijkheid
Het ego heeft volgens Freud de taak om te bemiddelen tussen het id, het superego en de realiteit.
Waar het id zegt “ik wil dit nu” en het superego zegt “dit mag absoluut niet”, probeert het ego een werkbare oplossing te vinden.
Dat gebeurt op basis van wat Freud het realiteitsprincipe noemde.
Stel dat je tijdens een vergadering boos bent. Het id wil misschien direct reageren. Het superego zegt dat je beleefd moet blijven en niets mag laten merken. Het ego probeert dan een middenweg te vinden. Je benoemt rustig dat je het ergens niet mee eens bent.
Juist daar wordt de koppeling met assertiviteit interessant.
Assertief gedrag lijkt in veel situaties op gezond ego-functioneren. Je onderdrukt je behoefte niet volledig, maar je laat die ook niet ongefilterd los op de ander. Je zoekt een manier om jezelf serieus te nemen en rekening te houden met de context.
Een voorbeeld uit de praktijk
Stel dat een collega voor de derde keer een afspraak niet nakomt.
Je eerste impuls is boosheid. Je wilt zeggen dat je er helemaal klaar mee bent. Dat zou je kunnen zien als een id-reactie.
Vervolgens hoor je misschien een andere stem. Je vindt dat je professioneel moet blijven en denkt dat je er beter niets van kunt zeggen. Dat lijkt meer op het superego.
Het ego zoekt een derde route.
Je benoemt concreet wat er is gebeurd, legt uit welk effect het heeft en spreekt een duidelijke verwachting uit voor de volgende keer.
Dat is geen perfecte weergave van Freuds theorie, maar het laat wel zien waarom het model als metafoor bruikbaar kan zijn.
Id en impulsief gedrag
Op de werkvloer zie je id-achtig gedrag bijvoorbeeld terug wanneer mensen direct reageren vanuit frustratie, competitie of behoefte aan erkenning.
Een manager die tijdens een vergadering geïrriteerd wordt en meteen iemand afvalt, handelt sterk vanuit de impuls van dat moment. Een medewerker die ieder vervelend klusje uitstelt omdat het nu eenmaal onaangenaam voelt, laat een ander soort directe behoeftebevrediging zien.
Het interessante is dat zulke impulsen vaak logisch zijn op korte termijn.
Boos reageren lucht op. Uitstellen geeft rust. Jezelf verdedigen beschermt je ego.
Op langere termijn kunnen de gevolgen minder handig zijn.
Daarom is zelfregulatie zo belangrijk.
Superego en perfectionisme
Het superego is vooral interessant bij mensen die streng voor zichzelf zijn.
Zij hebben vaak duidelijke ideeën over hoe zij zouden moeten functioneren. Een goede leidinggevende moet altijd weten wat hij moet doen. Een professional mag geen fouten maken. Een sterke medewerker hoort stress gewoon aan te kunnen.
Zulke normen kunnen mensen ver brengen.
Ze kunnen ook uitputten.
Wanneer het superego te dominant wordt, ontstaat weinig ruimte voor menselijkheid. Fouten voelen als persoonlijk falen en grenzen aangeven voelt egoïstisch.
Voor coachend leidinggeven is dat belangrijk om te herkennen. Een medewerker die zichzelf voortdurend overvraagt, heeft soms weinig aan nóg een prestatiegerichte opdracht. Misschien is het nuttiger om te onderzoeken welke interne eisen actief zijn.
Ego en persoonlijk leiderschap
Persoonlijk leiderschap vraagt dat je bewust kiest hoe je wilt reageren.
Dat sluit sterk aan bij de functie die Freud aan het ego toekent.
Je voelt een impuls, merkt een norm op en kijkt vervolgens naar wat in deze situatie verstandig is.
Dat vraagt reflectie.
Welke behoefte zit er onder mijn reactie? Welke regel leg ik mezelf op? Wat zou in deze situatie passend gedrag zijn?
Door die drie vragen uit elkaar te halen, ontstaat vaak meer vrijheid.
Wat betekent dit voor assertiviteit?
Assertiviteit kan goed worden bekeken als een balans tussen id en superego.
Wanneer het id domineert, kan gedrag agressief worden. Je zegt precies wat je denkt zonder rekening te houden met de ander.
Wanneer het superego domineert, kan gedrag juist passief worden. Je vindt dat je beleefd, aardig of meegaand moet zijn en slikt daardoor je eigen behoefte in.
Assertiviteit zit ertussenin.
Je neemt je eigen belang serieus en communiceert dat op een manier die past bij de situatie.
Dat maakt Freuds model verrassend praktisch.
Wat betekent dit voor stress?
Ook stress kan vanuit dit model interessant worden bekeken.
Soms ontstaat stress omdat het id iets wil wat niet mogelijk is. Je wilt rust, maar je agenda zit vol.
Soms komt stress uit het superego. Je vindt dat je alles perfect moet doen, niemand mag teleurstellen en altijd beschikbaar moet zijn.
Het ego probeert vervolgens al die eisen bij elkaar te brengen.
Wanneer dat langdurig niet lukt, ontstaat spanning.
Voor persoonlijke ontwikkeling helpt het daarom om te onderzoeken waar de druk vandaan komt. Is er een concrete externe eis, of leg ik mezelf extra regels op?
Dat onderscheid kan veel inzicht geven.
De rol van afweermechanismen
Freud koppelde het ego ook aan afweermechanismen. Dat zijn manieren waarop mensen volgens de psychoanalyse omgaan met innerlijke spanning.
Een bekend voorbeeld is rationalisatie. Iemand verzint achteraf een logische verklaring voor gedrag dat eigenlijk vanuit emotie ontstond.
Een ander voorbeeld is projectie. Iemand schrijft een eigen gevoel toe aan een ander.
Op de werkvloer kan dat herkenbaar zijn. Een leidinggevende is zelf onzeker over een besluit en zegt dat het team blijkbaar weinig vertrouwen heeft. Of iemand vermijdt een lastig gesprek en zegt dat de timing gewoon niet goed is.
Ook deze concepten zijn theoretisch en moeten niet als harde diagnose worden gebruikt. Toch kunnen ze helpen om nieuwsgierig te worden naar je eigen motieven.
Hoe gebruik je dit in coachend leidinggeven?
Een coachende leidinggevende hoeft niet tegen een medewerker te zeggen dat zijn id of superego actief is. Dat zou weinig toevoegen.
Het model is vooral nuttig als denkkader voor jezelf.
Wanneer iemand sterk reageert, kun je onderzoeken welke behoefte eronder zit. Wanneer iemand extreem streng voor zichzelf is, kun je kijken naar interne normen. Wanneer iemand vastloopt tussen wat hij wil en wat hij denkt te moeten doen, kun je helpen om een realistische middenweg te vinden.
Goede coachvragen sluiten daar mooi op aan.
Wat wil je eigenlijk? Wat vind je dat je moet doen? Wat zou in deze situatie haalbaar en passend zijn?
Die vragen maken innerlijke spanning concreter.
Wat kun je zelf praktisch doen?
Wanneer je merkt dat je ergens sterk op reageert, helpt het om even te vertragen.
Vraag jezelf eerst af wat je impuls is. Wat zou je het liefst meteen doen?
Onderzoek daarna welke norm je jezelf oplegt. Wat vind je dat je hoort te doen?
Kijk ten slotte naar de realiteit. Welke reactie past het beste bij deze situatie?
Die drie stappen hoeven geen ingewikkeld ritueel te worden. Het is vooral een manier om automatische reacties iets bewuster te maken.
Het model is geen moderne hersenwetenschap
Bij Freud is een belangrijke nuance nodig.
Het id, ego en superego zijn klassieke psychoanalytische concepten. Ze zijn niet op dezelfde manier empirisch onderbouwd als veel modernere psychologische modellen.
Dat betekent dat je ze beter kunt gebruiken als metafoor dan als letterlijke verklaring van menselijk gedrag.
De kracht zit vooral in het gesprek dat het model mogelijk maakt.
Mensen herkennen vaak direct dat er verschillende stemmen in hen spelen. Een impulsieve stem, een strenge stem en een meer realistische stem.
Dat maakt het model nog steeds bruikbaar voor reflectie.
Tot slot
Freuds model van het id, ego en superego beschrijft drie krachten die volgens hem invloed hebben op gedrag.
Het id zoekt directe bevrediging. Het superego bewaakt normen en idealen. Het ego probeert tussen beide te bemiddelen en rekening te houden met de werkelijkheid.
Hoewel de theorie oud is en wetenschappelijk niet als complete verklaring van persoonlijkheid wordt gezien, blijft zij bruikbaar als denkkader.
Voor persoonlijke ontwikkeling helpt het om onderscheid te maken tussen wat je wilt, wat je vindt dat je moet doen en wat in de situatie werkelijk verstandig is.
Voor leidinggevenden kan hetzelfde model helpen om gedrag minder snel te beoordelen en meer te onderzoeken.
Juist daarin zit de praktische waarde. Je hoeft Freuds theorie niet letterlijk te geloven om iets te hebben aan de vraag die eronder ligt: welke krachten trekken op dit moment aan mijn gedrag, en welke reactie wil ik bewust kiezen?
Sanne Kiljan
